W dobie rosnącej mobilności międzynarodowej oraz dynamicznego napływu obywateli państw trzecich do Polski – zarówno w charakterze pracowników, jak i członków rodzin rezydentów – coraz częściej spotykamy się z sytuacjami, w których osoby nieposługujące się biegle językiem polskim zmuszone są do prowadzenia postępowań sądowych lub administracyjnych, w tym do składania wniosków o upadłość konsumencką, wniosków restrukturyzacyjnych czy prób podejmowania działań zmierzających do oddłużania nieruchomości. Jedną z największych przeszkód, które napotykają cudzoziemcy w toku tych procedur, jest język urzędowy – jego sztywna forma, hermetyczność i brak możliwości używania języka ojczystego w kontaktach z organami państwowymi stanowią często realną barierę prawną, mogącą niweczyć skuteczność oddłużania.
1. Podstawy prawne posługiwania się językiem polskim w postępowaniach cywilnych
1.1. Język postępowania a zasada oficjalizmu
Zgodnie z art. 5 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.), postępowanie przed sądem prowadzi się w języku polskim. Wszelkie dokumenty składane w innym języku muszą być zaopatrzone w tłumaczenie przysięgłe, co generuje dodatkowe koszty i czasochłonność, niekiedy nieosiągalne dla osoby znajdującej się w sytuacji zadłużenia, wykluczenia społecznego lub egzystencjalnego kryzysu finansowego.
1.2. Brak tłumacza a naruszenie prawa do sądu
Chociaż art. 45 Konstytucji RP gwarantuje prawo do sądu, brak zapewnienia tłumacza z urzędu w postępowaniu cywilnym (odmiennie niż w karnym) może de facto pozbawić cudzoziemca prawa do skutecznego dochodzenia ochrony prawnej – w tym złożenia poprawnego wniosku o umorzenie długów, konsolidację zadłużeń, a nawet sprzeciwienia się licytacji nieruchomości.
2. Skutki praktyczne bariery językowej
2.1. Problemy przy sporządzaniu wniosku o upadłość konsumencką
Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, zgodnie z art. 491² ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, wymaga nie tylko poprawnego wypełnienia formularza, lecz także precyzyjnego opisu przyczyn niewypłacalności, źródeł zobowiązań i aktualnej sytuacji życiowej. Brak biegłości językowej sprawia, że cudzoziemcy często popełniają błędy merytoryczne lub formalne, prowadzące do zwrotu wniosku lub jego oddalenia. To zaś niweczy szansę na legalne oddłużenie i pozbycie się komornika – często ostatnią nadzieję na ratunek przed eskalacją egzekucji.
2.2. Egzekucja komornicza a komunikacja z organem egzekucyjnym
Cudzoziemcy nieposługujący się językiem polskim mają znaczne trudności w kontaktach z komornikami – zarówno przy odbiorze pism, jak i przy składaniu środków zaskarżenia czy wniosków o zawieszenie egzekucji. W konsekwencji może dojść do zajęcia konta bankowego (np. konta Revolut lub konta ZEN), mimo że środki na nim zgromadzone mogłyby być objęte wyłączeniem spod egzekucji na podstawie art. 831 k.p.c. Brak wiedzy i bariery językowe uniemożliwiają jednak skuteczne podjęcie obrony prawnej.
3. Wsparcie instytucjonalne i jego ograniczenia
3.1. Brak systemowego tłumaczenia formularzy i wzorów pism
Choć wiele państw Unii Europejskiej udostępnia wzory formularzy upadłościowych w wielu językach, w Polsce – poza nielicznymi publikacjami NGO lub inicjatywami pro bono – cudzoziemcy nie mają dostępu do oficjalnych tłumaczeń dokumentów wymaganych przez sąd, co utrudnia wszelkie działania zmierzające do oddłużenia nieruchomości lub zainicjowania procedury restrukturyzacyjnej.
3.2. Brak tłumacza z urzędu
W postępowaniach cywilnych brak jest obowiązku powołania tłumacza przez sąd – nawet gdy strona wyraźnie nie rozumie języka urzędowego. Obowiązek ponoszenia kosztów tłumaczenia ciąży na stronie – co w praktyce oznacza, że cudzoziemiec chcący wytoczyć powództwo o przedawnienie długów lub złożyć wniosek o upadłość konsumencką, może być de facto pozbawiony tej możliwości z uwagi na barierę finansową i językową.
4. Przykład z praktyki – cudzoziemiec w procedurze oddłużania
Pan A., obywatel Ukrainy, przebywający legalnie na terenie Polski od 2021 roku, nie był w stanie spłacać zaciągniętych zobowiązań wskutek utraty pracy i choroby dziecka. Pomimo istnienia podstaw do złożenia wniosku o upadłość konsumencką, nie był w stanie samodzielnie wypełnić formularza – ani zrozumieć jego konstrukcji. Korzystając z pomocy organizacji pozarządowej, złożył wniosek, ale bez pełnego opisu majątku i okoliczności powstania zadłużenia. Sąd zwrócił wniosek z powodu braków formalnych.
Dopiero po uzyskaniu wsparcia tłumacza i prawnika – już po miesiącach egzekucji, w tym zajęciu konta Revolut i konta ZEN – udało się skutecznie złożyć poprawny wniosek i uzyskać ogłoszenie upadłości. Sprawa ta pokazuje, że bariera językowa może opóźniać proces oddłużania i narażać dłużników na nieodwracalne skutki prawne – np. licytację nieruchomości.
5. Rekomendacje systemowe i legislacyjne
5.1. Tłumaczenia wzorów dokumentów i formularzy
Państwo powinno stworzyć publiczny zasób tłumaczeń formularzy i najważniejszych pism procesowych (np. wniosek o upadłość, sprzeciw od nakazu zapłaty, wniosek o zabezpieczenie) w językach najczęściej używanych przez cudzoziemców (ukraiński, rosyjski, angielski, białoruski, gruziński).
5.2. Udział tłumacza z urzędu w postępowaniu cywilnym
Konieczna jest zmiana przepisów w kierunku zapewnienia cudzoziemcom tłumacza w sprawach cywilnych dotyczących ich podstawowych praw majątkowych – np. art. 117¹ k.p.c. mógłby być rozszerzony o obowiązek wyznaczenia tłumacza z urzędu w sprawach o upadłość konsumencką lub egzekucję.
5.3. Działania edukacyjne i dostęp do pomocy prawnej
Równolegle należy wspierać edukację prawną cudzoziemców oraz rozbudować sieć nieodpłatnej pomocy prawnej, która umożliwiałaby cudzoziemcom rzeczywisty dostęp do działań takich jak konsolidacja zadłużeń, umorzenie długów czy skuteczne oddłużanie.
Podsumowanie
Brak znajomości języka urzędowego stanowi poważną barierę prawną dla cudzoziemców ubiegających się o oddłużenie w Polsce. Pomimo konstytucyjnych gwarancji równości wobec prawa, w praktyce język może stać się narzędziem wykluczenia – zwłaszcza gdy brak jest odpowiednich rozwiązań systemowych, które umożliwiałyby rzeczywisty dostęp do sądów i instytucji egzekwujących prawa dłużników.
W kontekście dynamicznie rozwijającego się rynku pracy, napływu migracyjnego i rosnącej liczby cudzoziemców w Polsce, kluczowe staje się wypracowanie modelu prawnego, który nie tylko uwzględnia ich potrzeby językowe, ale także wspiera ich w procedurach takich jak jak pozbyć się komornika, upadłość konsumencka, czy ochrona przed licytacją nieruchomości.
Bariera językowa nie może być barierą w dostępie do sprawiedliwości.