Współczesny rynek pracy, zdominowany przez elastyczne formy zatrudnienia, coraz częściej premiuje kontraktowe modele świadczenia usług, w tym tzw. samozatrudnienie jednoosobowe, będące formą działalności gospodarczej ukierunkowaną na realizację jednego kontraktu z jednym podmiotem. Choć tego rodzaju stosunek zobowiązaniowy jest powszechnie wykorzystywany w sektorze IT, medycznym, edukacyjnym czy w branżach kreatywnych, to jego status prawny i skutki dla procedur oddłużeniowych, w tym przede wszystkim upadłości konsumenckiej, budzą szereg wątpliwości – zwłaszcza na tle obowiązku prawidłowego wykazywania dochodu w postępowaniach sądowych i egzekucyjnych.
1. Charakterystyka jednoosobowego zatrudnienia kontraktowego
1.1. Definicja i podstawy prawne
Nie istnieje jednoznaczna definicja ustawowa pojęcia „jednoosobowe zatrudnienie kontraktowe”. W praktyce prawniczej odnosi się ono do sytuacji, w której osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą wykonuje świadczenia wyłącznie lub prawie wyłącznie na rzecz jednego kontrahenta – z którym wiąże ją umowa cywilnoprawna (np. umowa o świadczenie usług lub kontrakt B2B).
Choć formalnie nie mamy tu do czynienia z pracownikiem w rozumieniu Kodeksu pracy (art. 2 k.p.), to w praktyce zachodzi często tzw. ekwiwalent stosunku pracy, co rodzi określone skutki podatkowe i procesowe.
1.2. Różnice względem etatu i klasycznej działalności gospodarczej
W przeciwieństwie do zatrudnienia etatowego:
-
nie są opłacane składki chorobowe, chyba że dobrowolnie,
-
nie obowiązuje urlop wypoczynkowy,
-
nie przysługuje ochrona przed wypowiedzeniem lub świadczenia z tytułu rozwiązania umowy bez wypowiedzenia.
Z kolei w przeciwieństwie do klasycznego modelu działalności gospodarczej, gdzie usługobiorców jest wielu, w jednoosobowym zatrudnieniu kontraktowym dochód może być nieregularny, sezonowy lub zależny od jednej faktury, co znacząco utrudnia ocenę zdolności oddłużeniowej konsumenta przez sąd.
2. Problemy dowodowe przy wykazywaniu dochodu
2.1. Rozliczenia kwartalne lub roczne
Osoby wykonujące usługi na kontrakcie jednoosobowym często rozliczają się kwartalnie lub nawet rocznie, korzystając np. z ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych (zgodnie z ustawą z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym – t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1424). W takiej sytuacji brak miesięcznego PIT lub zaświadczeń o zarobkach utrudnia wykazanie dochodu w sposób wymagany przez sąd w postępowaniu upadłościowym.
2.2. Księgowość uproszczona i brak dokumentacji
W przypadku ryczałtu lub rozliczeń fakturowych bez prowadzenia pełnej księgowości, dłużnik często nie dysponuje dokumentacją księgową, która umożliwiałaby precyzyjne obliczenie dochodu netto. To istotne, gdyż art. 491⁴ § 2 ustawy – Prawo upadłościowe wymaga przedstawienia sytuacji majątkowej i dochodowej w sposób wiarygodny i szczegółowy.
3. Skutki procesowe w postępowaniach upadłościowych i egzekucyjnych
3.1. Ocena zdolności do spłaty a plan spłaty wierzycieli
W postępowaniu upadłościowym, w szczególności przy ustalaniu planu spłaty wierzycieli (art. 491¹⁵ p.u.), sąd analizuje regularność i przewidywalność dochodu dłużnika. Jednoosobowe kontrakty, które zależą od jednego zleceniodawcy, są traktowane jako niestabilne, co może skłaniać sąd do skrócenia planu spłaty lub orzeczenia umorzenia zobowiązań bez ustalania planu spłaty – jeżeli dłużnik wykaże trwałą niezdolność do regulowania zobowiązań.
3.2. Ryzyko zarzutu celowego działania na niekorzyść wierzycieli
Organy egzekucyjne lub wierzyciele mogą próbować podnosić zarzut, że prowadzenie jednoosobowej działalności bez zabezpieczenia dochodów było działaniem celowym, co z kolei może być interpretowane jako rażące niedbalstwo – przesłanka oddalenia wniosku o upadłość na podstawie art. 491⁴ ust. 2 pkt 3 p.u. Praktyka orzecznicza w tym zakresie nie jest jednak jednolita.
4. Jednoosobowe zatrudnienie a postępowania egzekucyjne
4.1. Brak zajęcia wynagrodzenia z rachunku firmowego
Komornik sądowy może nie mieć dostępu do danych o fakturach wystawianych przez przedsiębiorcę, zwłaszcza jeśli korzysta on z kont zagranicznych (np. konto Revolut czy konto ZEN), co znacząco utrudnia skuteczne prowadzenie egzekucji.
Jednocześnie dłużnik nie jest chroniony przed zajęciem całości środków, gdyż nie obowiązuje tu przepis art. 881¹ k.p.c. chroniący część wynagrodzenia za pracę – nie dotyczy on bowiem samozatrudnionych.
4.2. Nierówność wobec pracowników etatowych
O ile pracownik zatrudniony na etacie może stosunkowo łatwo wykazać wysokość dochodu netto na podstawie zaświadczenia od pracodawcy, o tyle osoba samozatrudniona, zwłaszcza pracująca wyłącznie dla jednego podmiotu, musi samodzielnie przygotować zestawienia księgowe lub uzyskać pomoc księgowego – co bywa problematyczne przy ograniczeniach finansowych.
5. Przykład praktyczny
Pani B., specjalistka IT, prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą i od trzech lat realizuje kontrakt B2B z dużą firmą technologiczną. Pomimo stosunkowo wysokich dochodów, nie była w stanie spłacać rat kredytu konsumenckiego oraz pożyczek zaciągniętych na potrzeby zakupu sprzętu. Po rozpoczęciu egzekucji komorniczej – obejmującej również zajęcie środków na koncie Revolut – zdecydowała się na złożenie wniosku o upadłość konsumencką.
Sąd początkowo zażądał dokumentacji dochodowej za ostatnie 12 miesięcy. Dzięki pomocy doradcy finansowego udało się przedstawić zestawienie przychodów, koszty prowadzenia działalności oraz miesięczne saldo netto. W rezultacie ogłoszono upadłość i ustalono plan spłaty na 24 miesiące, po którym nastąpiło umorzenie długów.
6. Rekomendacje dla dłużników samozatrudnionych
6.1. Dokumentacja i zestawienia przychodów
Dłużnicy powinni zawczasu przygotować:
-
zestawienia przychodów z ostatnich 6–12 miesięcy,
-
ewidencję kosztów i wydatków firmowych,
-
kopie faktur wystawionych do jedynego kontrahenta,
-
historię przelewów bankowych (również z konta Revolut/Zen).
6.2. Korzystanie z pomocy profesjonalistów
Warto rozważyć pomoc doradców restrukturyzacyjnych, księgowych lub organizacji zajmujących się oddłużaniem nieruchomości, przedawnieniem długów czy konsolidacją zadłużeń – by rzetelnie wykazać dochód i zabezpieczyć postępowanie upadłościowe przed zarzutami formalnymi.
7. Wnioski systemowe
7.1. Konieczność uelastycznienia procedur
W dobie dynamicznych zmian rynku pracy, ustawodawca powinien rozważyć wprowadzenie wzorów ułatwiających jednoosobowym przedsiębiorcom przedstawienie dochodów na potrzeby postępowań egzekucyjnych i upadłościowych – być może na wzór uproszczonego PIT-0 dla samozatrudnionych.
7.2. Uwzględnienie nowych form rozliczeń
Sądy powinny coraz częściej przyjmować dowody w postaci zestawień z platform fintech (np. kont Revolut, ZEN) oraz uznawać realną nieregularność przychodów w samozatrudnieniu jako przesłankę do oddłużenia bez nadmiernego formalizmu.
Podsumowanie
Jednoosobowe zatrudnienie kontraktowe, mimo swej popularności i elastyczności, rodzi istotne problemy dowodowe i proceduralne na gruncie oddłużania konsumentów. Trudność w precyzyjnym wykazaniu dochodu, nieregularność wpływów i brak pełnej ochrony przed egzekucją – to tylko niektóre z barier, z jakimi mierzą się samozatrudnieni dłużnicy. Tylko odpowiednia dokumentacja, wsparcie doradcze i elastyczne podejście organów może umożliwić skuteczne pozbycie się komornika, umorzenie długów czy ochronę przed licytacją nieruchomości.