Zagadnienie jawnoprawnych należności publicznych w kontekście postępowania oddłużeniowego (zarówno w formie upadłości konsumenckiej, jak i w ramach innych procedur redukcji zobowiązań) stanowi istotny punkt analizy praktyki orzeczniczej i legislacyjnej. Ustawodawca, świadomy szczególnej rangi tych należności, wyodrębnia je od zobowiązań prywatnoprawnych, przewidując wobec nich odmienne reżimy prawne w zakresie przedawnienia, egzekucji oraz możliwości ich umorzenia.
Definicja jawnoprawnych należności publicznych
Zgodnie z art. 60 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2023 r. poz. 2383, dalej: O.p.), należnościami publicznoprawnymi są m.in. podatki, składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, opłaty i inne świadczenia pieniężne o charakterze przymusowym, które należą się Skarbowi Państwa, jednostkom samorządu terytorialnego lub innym państwowym funduszom celowym (np. ZUS, KRUS).
Co istotne, należności te objęte są rygorem przymusowego dochodzenia w trybie egzekucji administracyjnej, prowadzonej na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2117, dalej: u.p.e.a.).
Kwalifikacja należności publicznych w upadłości konsumenckiej
Postępowanie upadłościowe osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej – zwane powszechnie upadłością konsumencką – reguluje ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2024 r. poz. 1082, dalej: p.u.). Zgodnie z art. 342 ust. 1 p.u., zaspokojenie wierzycieli w ramach postępowania upadłościowego następuje zgodnie z kolejnością określoną w planie podziału, który – w odniesieniu do należności publicznoprawnych – uwzględnia szczególne preferencje.
Art. 342 ust. 1 pkt 1 lit. b) p.u. wskazuje, że w pierwszej kolejności zaspokaja się koszty postępowania upadłościowego oraz należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne – o ile powstały przed ogłoszeniem upadłości. Należności podatkowe, o ile nie są zabezpieczone hipoteką lub zastawem, trafiają do dalszych kategorii zaspokojenia.
Skutki ogłoszenia upadłości dla należności publicznoprawnych
Wbrew obiegowej opinii, samo ogłoszenie upadłości konsumenckiej nie gwarantuje automatycznego umorzenia długów publicznych. Zgodnie z art. 491(15) p.u., sąd może odmówić ustalenia planu spłaty lub umorzenia zobowiązań, jeżeli dłużnik nie wykazał dobrej woli lub rażąco naruszał obowiązki wobec organów publicznych. Oznacza to, że zachowanie dłużnika – np. zatajenie majątku lub unikanie opłacania składek – może przesądzić o odmowie oddłużenia w zakresie należności publicznych.
Wyłączenia z umorzenia
Art. 491(21) ust. 2 p.u. stanowi, że umorzenie zobowiązań nie obejmuje:
-
należności alimentacyjnych,
-
odszkodowań wynikających z przestępstwa,
-
kar administracyjnych i grzywien sądowych.
Zasadniczo należności publicznoprawne mogą być objęte umorzeniem, chyba że zostały uznane za zobowiązania niepodlegające umorzeniu na podstawie szczególnych przepisów. Przykładem są kary pieniężne nakładane przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK), które zgodnie z orzecznictwem sądów upadłościowych nie mogą być umorzone.
Praktyczne znaczenie dla dłużników
W praktyce wielu konsumentów poszukujących informacji na temat jak pozbyć się komornika, oddłużania nieruchomości, czy konsolidacji zadłużeń kieruje się do kancelarii prawnych, które obiecują pełne oddłużenie w ramach jednej procedury. Tymczasem jawnoprawne należności publiczne – np. zaległości wobec ZUS, urzędu skarbowego lub gminy – wymagają szczególnego traktowania i często nie podlegają umorzeniu w takim samym zakresie jak zobowiązania wobec banków czy firm pożyczkowych.
Niektórzy dłużnicy, w obliczu zajęć egzekucyjnych, poszukują również sposobów na zabezpieczenie bieżących dochodów, stąd popularność alternatywnych rozwiązań jak konto Revolut czy konto ZEN, które w opinii niektórych pełnomocników mogą utrudniać skuteczne prowadzenie egzekucji przez komornika.
Przedawnienie należności publicznoprawnych
Zgodnie z art. 70 § 1 O.p., zobowiązanie podatkowe przedawnia się z upływem 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności. Analogiczne przepisy dotyczą składek ZUS – przedawnienie roszczeń z tego tytułu następuje z reguły po 5 latach (art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).
Jednakże termin przedawnienia może zostać przerwany lub zawieszony, np. poprzez wszczęcie egzekucji administracyjnej lub wniesienie sprawy do sądu. Co istotne, w kontekście oddłużania bardzo istotna jest analiza, czy dane roszczenie nie uległo już przedawnieniu długów, co pozwoliłoby uniknąć zbędnej spłaty zobowiązania.
Licytacja nieruchomości a długi publicznoprawne
W przypadkach, gdy należność publicznoprawna została zabezpieczona hipoteką przymusową, może dojść do egzekucyjnej licytacji nieruchomości – nawet w toku postępowania upadłościowego. Organ egzekucyjny może wystąpić z wnioskiem o wyłączenie składnika majątku z masy upadłości (art. 63 p.u.), co skutkuje kontynuacją postępowania egzekucyjnego.
To realne zagrożenie sprawia, że wielu konsumentów decyduje się na szybkie oddłużanie nieruchomości poprzez sprzedaż z wolnej ręki, refinansowanie zadłużenia lub przystąpienie do uproszczonego postępowania restrukturyzacyjnego, zanim dojdzie do przetargu sądowego.
Przykład praktyczny
Pan Marek, mieszkaniec województwa mazowieckiego, posiadał łącznie 147 tys. zł zaległości wobec ZUS i urzędu skarbowego, z czego część była już przedawniona. W toku postępowania upadłościowego udało się umorzyć zobowiązania wobec prywatnych wierzycieli, ale zaległości publicznoprawne zostały objęte planem spłaty na okres 3 lat. Dzięki wsparciu pełnomocnika udało się również wykazać, że część składek została naliczona niezasadnie – co doprowadziło do ich umorzenia administracyjnego jeszcze przed zatwierdzeniem planu przez sąd.
Podsumowanie
Jawnoprawne należności publiczne stanowią jeden z najbardziej złożonych obszarów postępowań oddłużeniowych. Choć upadłość konsumencka może prowadzić do ich umorzenia, to jednak wymaga spełnienia szeregu warunków formalnych i wykazania dobrej wiary dłużnika. Złożoność tych regulacji wymaga nie tylko precyzyjnego wypełnienia formularzy, ale także analizy, czy możliwe jest wcześniejsze przedawnienie długów lub ich zakwestionowanie. W wielu przypadkach profesjonalna pomoc prawna oraz świadoma strategia finansowa – w tym odpowiednie zabezpieczenie rachunków (np. konto Revolut, konto ZEN) – staje się kluczowa dla skutecznego zakończenia postępowania oddłużeniowego.