Wraz ze wzrostem zadłużenia w społeczeństwie i coraz większym zaawansowaniem technologii informatycznych, działania wierzycieli nakierowane na ujawnienie majątku dłużnika nabierają coraz bardziej inwazyjnego charakteru. Czynności te, określane zbiorczo jako inwigilacja majątkowa, nie zawsze jednak mieszczą się w granicach dozwolonych przez obowiązujące przepisy prawa. W praktyce windykacyjnej pojawiają się bowiem działania balansujące na granicy legalności – od przeszukiwania mediów społecznościowych, przez monitoring kont bankowych, po zlecanie wywiadowni gospodarczych i korzystanie z baz danych publicznych i prywatnych.
Niniejszy rozdział ma na celu kompleksowe przedstawienie prawnych ram inwigilacji majątkowej przez wierzycieli, omówienie jej granic oraz wskazanie mechanizmów ochrony praw dłużnika. Zostaną również omówione związki tych działań z instytucjami takimi jak umorzenie długów, upadłość konsumencka, oddłużanie nieruchomości czy przeciwdziałanie licytacji nieruchomości. Nie zabraknie także odniesień do popularnych w praktyce narzędzi finansowych, takich jak np. konto Revolut, które w niektórych przypadkach pozwala ograniczyć zasięg skuteczności egzekucji.
Prawne podstawy działań wierzyciela w zakresie ustalania majątku dłużnika
Zasada autonomii informacji majątkowej
Zgodnie z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego (Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93), dobra osobiste człowieka – w tym jego prywatność – podlegają ochronie prawnej. Informacje dotyczące stanu majątkowego dłużnika należą do sfery prywatnej, a ich pozyskiwanie może następować wyłącznie na podstawie przepisów prawa.
Art. 913 Kodeksu postępowania cywilnego
W toku postępowania egzekucyjnego, zgodnie z art. 913 § 1 k.p.c.:
„Komornik, na wniosek wierzyciela, może żądać od dłużnika złożenia wykazu majątku oraz oświadczenia o dochodach i stanie zobowiązań.”
Zatem dopiero formalne uruchomienie egzekucji daje wierzycielowi instrumenty prawne do prowadzenia działań mających na celu ustalenie składników majątkowych.
Legalne źródła informacji o majątku dłużnika
Rejestry publiczne
Wierzyciele mają prawo korzystać z rejestrów publicznych, takich jak:
-
CEIDG – rejestr działalności gospodarczej,
-
KRS – rejestr przedsiębiorców,
-
KW – księgi wieczyste (za pośrednictwem EKW),
-
BIG i BIK – rejestry dłużników,
-
Geoportal.gov.pl – informacje o nieruchomościach,
-
CEPIK – dane o zarejestrowanych pojazdach.
Warto jednak zaznaczyć, że część tych danych wymaga wykazania interesu prawnego lub posiadania tytułu wykonawczego.
Media społecznościowe i sieć internetowa
Wierzyciele coraz częściej przeszukują profile w mediach społecznościowych, portale ogłoszeniowe (np. OLX, Allegro), rejestry ogłoszeń lokalnych oraz fora internetowe w poszukiwaniu informacji o majątku, stylu życia, podróżach, czy posiadanych przedmiotach.
Choć takie działania nie są wprost zakazane, to ich wykorzystanie w charakterze dowodowym może budzić wątpliwości, szczególnie gdy narusza prywatność dłużnika bez podstawy prawnej.
Granice dozwolonego działania – co jest legalne, a co nie?
Granica legalności – art. 267 Kodeksu karnego
W świetle art. 267 § 1 k.k.:
„Kto bez uprawnienia uzyskuje dostęp do informacji dla niego nieprzeznaczonej, otwierając zamknięte pismo, podłączając się do sieci teleinformatycznej lub przełamując elektroniczne zabezpieczenie, podlega karze do 2 lat pozbawienia wolności.”
Zatem pozyskanie danych bankowych, logowanie się do systemów bez upoważnienia, czy przejmowanie korespondencji stanowi przestępstwo.
Nielegalna działalność windykacyjna
Do niedozwolonych działań należą m.in.:
-
podszywanie się pod komornika lub funkcjonariusza publicznego,
-
śledzenie fizyczne dłużnika,
-
przeszukiwanie śmietników, pomieszczeń prywatnych bez zgody,
-
prowadzenie tzw. „wywiadu środowiskowego” bez podstawy prawnej.
Każde z takich działań może stanowić podstawę do wniesienia powództwa cywilnego o naruszenie dóbr osobistych lub zawiadomienia o przestępstwie.
Inwigilacja a postępowanie upadłościowe – skutki praktyczne
Etap przed ogłoszeniem upadłości
Wierzyciele mogą podejmować działania w celu przeciwdziałania ogłoszeniu upadłości konsumenckiej przez dłużnika, starając się udowodnić m.in.:
-
ukrywanie majątku,
-
przenoszenie nieruchomości na osoby trzecie,
-
ukrywanie dochodów z tytułu najmu,
-
posługiwanie się kontem Revolut do ukrywania środków przed egzekucją.
Jeżeli działania te zostaną udokumentowane, mogą zostać wykorzystane jako argument w postępowaniu sądowym o odmowę umorzenia długów lub zarzut działania w złej wierze (art. 491⁴ ust. 2 pkt 3 p.u.).
Po ogłoszeniu upadłości
Po ogłoszeniu upadłości konsumenckiej, inwigilacja majątkowa może przybrać postać działań syndyka, który jest uprawniony do:
-
przeglądania historii rachunków bankowych,
-
żądania wyjaśnień i dokumentów od dłużnika,
-
występowania do banków, ZUS, US i innych instytucji.
Nieuprawnione działania ze strony wierzyciela po ogłoszeniu upadłości mogą być uznane za próbę obejścia prawa lub niedopuszczalną presję.
Przykład praktyczny
Pani Natalia z Gdyni, samotna matka, zalegała z trzema pożyczkami ratalnymi. Wierzyciel zlecił wywiadowni gospodarczej ustalenie, czy posiada ona majątek. Na podstawie zdjęć z Instagrama ustalono, że Natalia przebywała na egzotycznych wakacjach. Wierzyciel wykorzystał te informacje jako argument, by kwestionować wniosek o upadłość konsumencką, zarzucając fikcyjność niewypłacalności. Ostatecznie sąd nie uwzględnił tych dowodów jako decydujących, uznając, że wyjazd miał miejsce 3 lata wcześniej i był opłacony przez rodzinę.
Ten przykład pokazuje, jak cienka jest granica między legalnym ustalaniem majątku a naruszaniem prywatności. Ostatecznie Pani Natalia uzyskała umorzenie długów, a jej sytuacja została oceniona przez sąd jako wiarygodna.
Środki ochrony dłużnika przed bezprawną inwigilacją
Skarga do UODO
Dłużnik może złożyć skargę do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych, jeśli jego dane osobowe były przetwarzane bez podstawy prawnej – np. bez zgody lub w sposób niezgodny z RODO.
Powództwo cywilne o naruszenie dóbr osobistych
Zgodnie z art. 24 k.c., osoba, której dobra osobiste zostały naruszone, może żądać:
-
zaniechania naruszeń,
-
usunięcia skutków,
-
zadośćuczynienia pieniężnego,
-
zapłaty na cel społeczny.
Doniesienie o przestępstwie
Jeżeli działanie wierzyciela nosi znamiona przestępstwa – np. naruszenia miru domowego, stalkingu, podsłuchu lub bezprawnego przetwarzania danych – możliwe jest złożenie zawiadomienia do prokuratury.
Inwigilacja a metody ochrony majątku
W świetle zagrożenia bezprawną inwigilacją, niektórzy dłużnicy próbują stosować różne metody „ochrony” majątku, np.:
-
korzystanie z kont zagranicznych (np. Revolut),
-
przekazywanie aktywów na osoby trzecie,
-
przepisanie nieruchomości (np. na dzieci),
-
przekształcenie aktywów w formy trudne do wykrycia (sztuka, kryptowaluty).
Należy jednak podkreślić, że działania te – jeśli mają charakter pozorny – mogą zostać zakwestionowane jako działania na szkodę wierzycieli (art. 527 i n. k.c.), co w praktyce wyklucza skuteczne oddłużenie i uzyskanie planu spłaty.
Podsumowanie: granice inwigilacji i granice obrony
Inwigilacja majątkowa dłużnika przez wierzycieli może być zgodna z prawem, jeśli mieści się w granicach przepisów procesowych i nie narusza dóbr osobistych. Należy jednak stanowczo przeciwdziałać nadużyciom i nielegalnym metodom pozyskiwania informacji, gdyż te zagrażają podstawowym zasadom ochrony prywatności i równości stron postępowania.
Dla dłużników, którzy chcą pozbyć się komornika, przeprowadzić skuteczne oddłużanie nieruchomości, uniknąć licytacji majątku, czy zawnioskować o umorzenie długów, kluczowe znaczenie ma nie tylko strategia prawna, ale również transparentność i ochrona swoich danych. Upadłość konsumencka nie jest ucieczką, lecz formalną procedurą – w której to sąd, a nie prywatny windykator, decyduje o losie dłużnika.