Upadłość konsumencka, będąca jednym z najważniejszych instrumentów prawnych służących oddłużaniu osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, odnosi się nie tylko do zobowiązań pieniężnych, ale także – w pewnym zakresie – do tzw. zobowiązań niepieniężnych. Zagadnienie to zyskuje na znaczeniu, gdyż w praktyce coraz częściej pojawiają się wątpliwości dotyczące zakresu objęcia postępowaniem upadłościowym takich zobowiązań jak obowiązek wydania rzeczy, wykonania usługi czy zaniechania określonego działania. Celem niniejszego rozdziału jest dokonanie szczegółowej analizy charakteru zobowiązań niepieniężnych w kontekście postępowania upadłościowego osoby fizycznej oraz ich wpływu na skuteczność procedury oddłużeniowej.
Pojęcie zobowiązań niepieniężnych
Zobowiązanie niepieniężne, w odróżnieniu od klasycznego długu pieniężnego, polega na świadczeniu innym niż zapłata określonej sumy pieniężnej. W praktyce mogą to być:
-
obowiązek wydania rzeczy (np. lokatora z mieszkania po rozwiązaniu umowy najmu),
-
wykonania dzieła lub usługi (np. remont lokalu),
-
powstrzymania się od określonego działania (np. niekonkurowania),
-
znoszenia pewnych działań (np. znoszenia użytkowania rzeczy przez inną osobę).
Zgodnie z art. 353 Kodeksu cywilnego (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, dalej: k.c.), zobowiązanie jest stosunkiem prawnym, na podstawie którego wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik ma obowiązek je spełnić. W przypadku zobowiązań niepieniężnych ich źródłem mogą być zarówno umowy cywilnoprawne, jak i orzeczenia sądowe czy decyzje administracyjne.
Zobowiązania niepieniężne w postępowaniu upadłościowym
Podleganie zobowiązań niepieniężnych masie upadłości
Zgodnie z art. 491(2) ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe (Dz.U. 2003 nr 60 poz. 535, dalej: p.u.), upadłością konsumencką obejmuje się całość majątku dłużnika. Kluczowe jest jednak to, że celem tego postępowania jest umożliwienie umorzenia długów osoby fizycznej w celu jej reintegracji ekonomicznej i społecznej, a nie zaspokojenie wszystkich roszczeń wierzycieli bez wyjątku.
W praktyce zobowiązania niepieniężne mogą zostać przekształcone w odpowiednik pieniężny, co pozwala na ich uwzględnienie w planie spłaty. Ma to szczególne znaczenie w przypadkach, gdy np. wierzyciel domaga się wydania rzeczy, a upadły nie jest już w jej posiadaniu. Wówczas dochodzi do zastosowania art. 471 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c., który umożliwia przekształcenie obowiązku wydania rzeczy w odpowiedzialność odszkodowawczą.
Niedopuszczalność egzekucji niektórych zobowiązań
Zobowiązania o charakterze niepieniężnym, których wykonanie wymaga osobistego działania dłużnika (np. obowiązek osobistego świadczenia usługi), są co do zasady nieegzekwowalne przymusowo, zgodnie z art. 480 § 1 k.c. oraz art. 1049 i 1050 Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, dalej: k.p.c.). Dlatego też w toku postępowania upadłościowego konieczne jest dokonanie oceny, czy zobowiązanie to może zostać przekształcone w obowiązek pieniężny.
Przykład: dłużnik zobowiązał się do osobistego wykonania usługi – wykonania muralu na ścianie lokalu wierzyciela. W przypadku ogłoszenia jego upadłości zobowiązanie to może zostać potraktowane jako niewykonalne, a wierzyciel może domagać się odszkodowania, które już jako zobowiązanie pieniężne może zostać objęte planem spłaty.
Znaczenie dla konsumenta w kontekście oddłużenia
Zobowiązania niepieniężne mogą stanowić istotną barierę w procesie pełnego oddłużania, zwłaszcza jeśli ich treść ma charakter ciągły lub nieprzewidywalny finansowo. Przykładem może być obowiązek przywrócenia stanu nieruchomości do stanu pierwotnego lub usunięcia skutków bezumownego korzystania z lokalu.
W takich przypadkach upadły konsument może próbować wykazać, że zobowiązanie to – choć niepieniężne w swej treści – powinno być traktowane jako świadczenie zastępowalne pieniężnie i tym samym kwalifikujące się do objęcia planem spłaty lub umorzenia. Takie podejście ma istotne znaczenie z perspektywy osób fizycznych poszukujących realnych metod na umorzenie długów lub znalezienie odpowiedzi na pytanie, jak pozbyć się komornika lub uniknąć licytacji nieruchomości.
Orzecznictwo i doktryna
W orzecznictwie sądów upadłościowych i cywilnych można dostrzec stopniowe otwieranie się na dopuszczalność przekształcenia zobowiązań niepieniężnych w zobowiązania pieniężne, pod warunkiem że istnieje możliwa wycena takiego świadczenia.
W uzasadnieniu postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy–Pragi (sygn. akt XIX GUp 308/21) wskazano, że „jeżeli zobowiązanie niepieniężne daje się wyrazić w mierniku pieniężnym, to może ono zostać objęte postępowaniem upadłościowym, a jego zaspokojenie następuje zgodnie z ogólnymi zasadami planu spłaty wierzycieli”.
Przykład praktyczny
Pani Anna, konsumentka, wobec której toczy się egzekucja komornicza w związku z obowiązkiem opuszczenia zajmowanego lokalu, złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Sąd, analizując sprawę, uznał, że obowiązek opuszczenia lokalu – choć formalnie niepieniężny – wiąże się z roszczeniem o zapłatę za dalsze korzystanie z nieruchomości. Dzięki przeprowadzeniu postępowania upadłościowego i ustaleniu planu spłaty, możliwe było przekształcenie roszczenia właściciela nieruchomości w wierzytelność pieniężną, co umożliwiło objęcie jej mechanizmem oddłużeniowym. Tym samym pani Anna uzyskała realną ochronę przed eksmisją i dalszą licytacją nieruchomości, a jej konto Revolut nie zostało zajęte przez komornika.
Zobowiązania niepieniężne a trwałość planu spłaty
W sytuacji, gdy plan spłaty obejmuje zobowiązania przekształcone z niepieniężnych, kluczowe znaczenie ma ich jednoznaczna wycena oraz wykazanie, że wierzyciel nie poniósł dalszej szkody ponad przyjętą kwotę. W przeciwnym wypadku sąd może odmówić umorzenia pozostałej części zobowiązania, co skutkuje brakiem pełnego oddłużenia.
Warto w tym miejscu podkreślić, że konsolidacja zadłużeń lub zawarcie układu z wierzycielami w postępowaniu o zatwierdzenie układu (PZU) może być również narzędziem pozwalającym na ujęcie zobowiązań niepieniężnych w jednej spójnej formule spłaty.
Podsumowanie i rekomendacje praktyczne
Zobowiązania inne niż pieniężne, choć rzadziej rozpatrywane w kontekście upadłości konsumenckiej, stanowią realne wyzwanie dla osób chcących skorzystać z tej formy oddłużenia. Ich właściwe zidentyfikowanie, przekształcenie w miernik pieniężny oraz włączenie do masy upadłości są niezbędne do uzyskania skutecznego i trwałego oddłużenia. Konsumenci powinni również pamiętać, że każdorazowo warto zweryfikować, czy dane zobowiązanie może zostać potraktowane jako przedawnione (przedawnienie długów) albo czy istnieje możliwość jego zaskarżenia.
W praktyce prawidłowo przygotowany wniosek o upadłość konsumencką, zawierający analizę zobowiązań niepieniężnych, może przesądzić o sukcesie całego postępowania. Dla osób pytających, jak pozbyć się komornika lub jak skutecznie przeprowadzić oddłużanie nieruchomości, analiza ta może być kluczowa.