Ochrona praw dłużników staje się jednym z najważniejszych obszarów regulacji prawa cywilnego i administracyjnego we współczesnych społeczeństwach. Narastające problemy z nadmiernym zadłużeniem, wieloletnie egzekucje bez skutku, wzrost kosztów utrzymania i trudności w dostępie do sprawiedliwości wymagają systemowej reakcji ustawodawcy. Mimo istotnych zmian w prawie upadłościowym w ostatnich latach (szczególnie po 2020 r.), środowiska prawnicze, organizacje konsumenckie i instytucje rzecznicze postulują dalsze reformy – w duchu równości stron postępowania, humanizacji egzekucji i realnego oddłużenia.
Niniejszy rozdział przedstawia:
-
obowiązujące regulacje,
-
zidentyfikowane problemy systemowe,
-
przykłady podejmowanych inicjatyw ustawodawczych,
-
oraz postulaty reform zgłaszane przez środowiska prawnicze, sędziowskie, komornicze i społeczne.
Obowiązujący stan prawny – ochrona dłużnika w świetle prawa
1. Upadłość konsumencka (prawo upadłościowe)
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2023 r., poz. 1803 ze zm.) jest fundamentem systemu oddłużania konsumentów. Nowelizacje z lat 2020–2021 wprowadziły uproszczenia:
-
brak badania zawinienia dłużnika na etapie ogłoszenia upadłości,
-
możliwość umorzenia długów bez planu spłaty,
-
upadłość możliwa także wobec osób bez majątku i dochodu.
Jednakże:
-
czas trwania postępowania nadal jest długi,
-
wiele sądów przeciąża się formalizmami,
-
dostęp do pełnomocników z urzędu jest ograniczony.
2. Egzekucja komornicza (kodeks postępowania cywilnego)
Ustawodawca przewiduje ochronę egzystencjalną dłużnika (art. 829–833 k.p.c.):
-
minimum egzystencji (ochrona 75% minimalnego wynagrodzenia),
-
wyłączenia z egzekucji (500+, alimenty),
-
ograniczenie licytacji nieruchomości, jeśli nie przekracza kwoty zadłużenia.
Praktyka jednak pokazuje:
-
zajęcia kont typu Revolut mimo braku sądowego tytułu egzekucyjnego,
-
obejścia ochrony środków socjalnych przez błędy techniczne banków,
-
egzekucje prowadzone z uporem mimo rażącej niewypłacalności i przedawnienia długów.
Dotychczasowe inicjatywy ustawodawcze (2018–2025)
1. Reforma prawa upadłościowego (2020)
Największa zmiana wprowadzona od 2015 r., która:
-
umożliwiła oddłużenie osobom wykluczonym finansowo,
-
uprościła postępowania bez majątku,
-
wprowadziła automatyzm w ogłaszaniu upadłości (z wyjątkiem rażącego niedbalstwa),
-
skróciła terminy planów spłat.
2. Tarcze antykryzysowe (2020–2022)
W ramach ustaw COVID-19 wprowadzono:
-
wakacje kredytowe,
-
zakaz egzekucji z niektórych świadczeń,
-
zamrożenie wpisów do BIK i BIG,
-
rozszerzenie ochrony kont bankowych.
3. Projekty obywatelskie i poselskie
W Sejmie X i XI kadencji pojawiły się m.in. projekty:
-
ustawy o nowym kodeksie windykacyjnym,
-
ustawy o automatycznym umarzaniu przedawnionych roszczeń,
-
projekt ograniczający licytacje nieruchomości o wartości poniżej 100 000 zł,
-
projekt ustawy o rejestrze nieetycznych praktyk windykacyjnych.
Większość z nich utknęła na etapie prac w komisjach.
Postulaty dalszych reform – głos środowisk praktyków i ekspertów
1. Automatyczne umorzenie długów nieściągalnych po 5 latach
Proponuje się wprowadzenie instytucji instytucjonalnego resetu długów – podobnie jak w systemie amerykańskim (chapter 7 bankruptcy). Po 5 latach bezskutecznej egzekucji dług byłby automatycznie umarzany, a tytuł wykonawczy wygasałby z mocy prawa.
2. Nowelizacja art. 781¹ k.p.c. – ograniczenie egzekucji na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego (BTE)
Mimo formalnego uchylenia BTE w 2016 r., wiele tytułów funkcjonuje nadal. Postuluje się wprowadzenie przepisu przejściowego uznającego te tytuły za wygasłe, jeśli przez 5 lat nie podjęto egzekucji.
3. Rozszerzenie zakresu ochrony kont osobistych
Aktualnie konta typu Revolut, Wise, PayPal nie są objęte ochroną socjalną – mimo że służą do otrzymywania wynagrodzenia lub 500+. Postuluje się ich zrównanie z rachunkami prowadzonymi przez banki krajowe (analogicznie jak w Austrii i Estonii).
4. Ograniczenie kosztów egzekucji
Reforma ustawy o komornikach powinna:
-
wprowadzić górną granicę kosztów egzekucyjnych (np. 20% wartości wyegzekwowanej),
-
zakazać prowadzenia egzekucji poniżej kwoty 1 000 zł z nieruchomości mieszkalnej.
5. Publiczny fundusz oddłużeniowy
Podobnie jak w Niemczech (Schuldnerberatung), postulowana jest nowelizacja ustawy o pomocy społecznej i stworzenie funduszu:
-
finansującego wnioski o upadłość dla osób w skrajnej biedzie,
-
pokrywającego koszty doradców oddłużeniowych,
-
wspierającego spłatę drobnych zadłużeń komunalnych.
Rola organizacji społecznych w inicjowaniu zmian
Zaangażowane podmioty:
-
Stowarzyszenie Stop Windykacji,
-
Fundacja Słusznie Zadłużeni,
-
Federacja Konsumentów,
-
Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich,
-
Biuro Rzecznika Finansowego.
Działania:
-
zbieranie podpisów pod projektami obywatelskimi,
-
interwencje przed Trybunałem Konstytucyjnym (np. dot. licytacji z nieruchomości przy długu 1 200 zł),
-
organizowanie konferencji i debat legislacyjnych,
-
publikowanie raportów nt. skutków ubóstwa egzekucyjnego i spirali zadłużenia.
SEO – co wpisują użytkownicy?
-
czy państwo może umorzyć mi długi?
-
jak pozbyć się komornika ustawowo?
-
czy są jakieś projekty ustaw o oddłużaniu?
-
czy można zakazać egzekucji z mieszkania?
-
czy konto Revolut będzie chronione przed komornikiem?
-
oddłużanie a nowe przepisy 2025
-
czy planują nowe zasady upadłości?
Podsumowanie
Mimo znacznych postępów w dziedzinie ochrony dłużników, system prawny w Polsce nadal wymaga głębokich reform w zakresie:
-
humanizacji egzekucji,
-
automatyzacji umarzania długów nieściągalnych,
-
pełnej ochrony kont bankowych,
-
ułatwienia dostępu do procedur oddłużania i upadłości konsumenckiej.
Inicjatywa ustawodawcza – zarówno rządowa, jak i obywatelska – powinna zmierzać w kierunku społecznego modelu oddłużenia, który zapewni równowagę między prawami wierzyciela a godnością i prawami człowieka będącego dłużnikiem.