W dobie mobilności obywateli Unii Europejskiej i rosnącej liczby emigrantów zarobkowych, coraz większego znaczenia nabiera instytucja indywidualnej upadłości transgranicznej. Konsumenci, którzy zadłużają się w jednym państwie członkowskim, a następnie osiedlają się lub podejmują pracę w innym kraju, często nie są świadomi, że prawo upadłościowe może być wobec nich stosowane w oparciu o jurysdykcję państwa ich nowego zamieszkania. Takie postępowanie – określane jako individual cross-border insolvency – niesie zarówno szanse na skuteczne oddłużenie, jak i poważne wyzwania proceduralne.
Celem niniejszego opracowania jest kompleksowe omówienie:
-
podstaw prawnych indywidualnej upadłości transgranicznej,
-
warunków jurysdykcji międzynarodowej,
-
praktycznych skutków upadłości ogłoszonej za granicą,
-
znaczenia tej instytucji dla osób poszukujących umorzenia długów lub ochrony przed komornikiem (także w Polsce).
Podstawy prawne – rozporządzenie unijne i prawo krajowe
Rozporządzenie (UE) 2015/848
Podstawą prawną dla prowadzenia upadłości transgranicznej w Unii Europejskiej jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (dalej: „Rozporządzenie 2015/848”). Zastąpiło ono wcześniejsze rozporządzenie 1346/2000 i wprowadziło bardziej precyzyjne regulacje dotyczące konsumentów.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 Rozporządzenia:
„Sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika (COMI), mają jurysdykcję do otwarcia postępowania upadłościowego.”
Dla konsumenta COMI to zazwyczaj miejsce jego zwykłego pobytu.
Zastosowanie prawa krajowego
Mimo że rozporządzenie unijne reguluje kwestie jurysdykcji i uznawalności, to prawo materialne w zakresie upadłości konsumenckiej regulowane jest przepisami krajowymi danego państwa członkowskiego. Oznacza to, że np. obywatel Polski mieszkający i pracujący w Niemczech może ogłosić upadłość na zasadach obowiązujących w niemieckim prawie – o ile jego COMI znajduje się w Niemczech.
Kiedy mamy do czynienia z indywidualną upadłością transgraniczną?
Przykładowe sytuacje:
-
Polak pracujący w Holandii ogłasza upadłość w tamtejszym sądzie rejonowym.
-
Polka mieszkająca w Hiszpanii od 12 miesięcy, mająca zadłużenie w Polsce, wnosi o oddłużenie przed sądem hiszpańskim.
-
Konsument zameldowany w Polsce, ale z głównym ośrodkiem interesów życiowych we Francji, składa wniosek o upadłość w Paryżu.
Warunek COMI
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie Eurofood IFSC Ltd. (C-341/04) uznał, że COMI musi być:
-
ustalane na podstawie obiektywnych i dających się zweryfikować przez osoby trzecie przesłanek,
-
rzeczywistym centrum zarządzania interesami dłużnika, a nie tylko formalnym adresem.
W przypadku konsumentów najczęściej będzie to miejsce pracy i zamieszkania.
Skutki ogłoszenia upadłości za granicą
Uznawanie postanowień w innych państwach członkowskich
Zgodnie z art. 19 Rozporządzenia 2015/848, orzeczenia o otwarciu postępowania upadłościowego są automatycznie uznawane w innych państwach UE (z wyjątkiem Danii). Oznacza to, że:
-
upadłość ogłoszona np. w Belgii chroni konsumenta także przed egzekucją komorniczą w Polsce,
-
polski komornik nie może prowadzić dalszego postępowania, gdy otrzyma informację o zagranicznym postanowieniu o upadłości,
-
konto Revolut prowadzone przez osobę zadłużoną nie może zostać zajęte wbrew warunkom upadłości ustalonym za granicą.
Umorzenie długów – zakres i ograniczenia
Nie wszystkie systemy prawne oferują równie korzystne zasady oddłużania jak Polska. W Niemczech tzw. Restschuldbefreiung (zwolnienie z długów) jest możliwe po 3–6 latach, w Wielkiej Brytanii debt relief order może trwać tylko 12 miesięcy. W Hiszpanii obowiązuje procedura segunda oportunidad (druga szansa), która umożliwia częściowe umorzenie długów.
Wpływ na polskich wierzycieli
Jeśli konsument ogłasza upadłość w innym kraju UE:
-
jego polscy wierzyciele powinni zostać powiadomieni o postępowaniu,
-
mogą zgłosić wierzytelność w zagranicznym postępowaniu (np. do syndyka we Francji),
-
nie mają prawa prowadzić egzekucji w Polsce w zakresie objętym upadłością.
Wady i zalety upadłości zagranicznej
Zalety:
-
możliwość szybszego umorzenia długów (np. UK),
-
szerszy zakres ochrony majątku (w niektórych krajach nie zajmuje się głównego miejsca zamieszkania),
-
brak konieczności prowadzenia planu spłaty (np. Irlandia).
Wady:
-
wyższe koszty postępowania (np. opłaty sądowe w Niemczech i Austrii),
-
konieczność ustanowienia przedstawiciela lokalnego,
-
bariera językowa i formalna (tłumaczenia, pełnomocnicy),
-
trudność w powiązaniu COMI w przypadku krótkiego pobytu za granicą.
Przykład praktyczny
Pan Robert, Polak mieszkający w Holandii od 3 lat, posiada zadłużenie w Polsce: kredyty bankowe, zaległości w ZUS i chwilówki na łączną kwotę 170 000 zł. Pracuje legalnie, ma stały adres zamieszkania, a jego życie codzienne koncentruje się w Holandii.
W 2025 r. składa wniosek o upadłość konsumencką w Rotterdamie. Po ogłoszeniu upadłości:
-
informuje polskich wierzycieli i komorników o postępowaniu,
-
uzyskuje automatyczną ochronę przed egzekucją w Polsce,
-
po 3 latach postępowania uzyskuje umorzenie długów również tych powstałych w Polsce.
SEO – kiedy użytkownicy szukają informacji o upadłości transgranicznej?
Najczęstsze frazy wyszukiwane przez konsumentów:
-
jak ogłosić upadłość za granicą,
-
czy długi w Polsce można oddłużyć w Niemczech,
-
upadłość konsumencka w Hiszpanii a długi w Polsce,
-
czy mogę ogłosić upadłość we Francji, mieszkając tam pół roku,
-
czy upadłość zagraniczna chroni przed komornikiem w Polsce,
-
oddłużenie poza Polską,
-
komornik a konto Revolut – czy zagraniczna upadłość coś zmienia?
Wskazówki praktyczne
-
Przed złożeniem wniosku za granicą skonsultuj się z prawnikiem znającym lokalne przepisy i rozporządzenie 2015/848.
-
Udokumentuj swoje miejsce COMI: umowy najmu, zaświadczenia o pracy, meldunku, rachunki.
-
Poinformuj polskich wierzycieli o toczącym się postępowaniu zagranicznym.
-
Po ogłoszeniu upadłości zadbaj o wpisanie informacji do polskiego KRZ, jeśli dotyczy.
Podsumowanie
Indywidualna upadłość transgraniczna to potężne narzędzie dla konsumentów żyjących i pracujących za granicą, którzy chcą pozbyć się komornika, uniknąć licytacji nieruchomości lub uzyskać umorzenie długów powstałych w Polsce. Umożliwia skuteczne oddłużanie przy zastosowaniu prawa państwa, w którym dłużnik rzeczywiście funkcjonuje.
Jednak skuteczne zastosowanie tej instytucji wymaga precyzyjnej znajomości jurysdykcji, terminologii prawniczej, przepisów lokalnych, a także wsparcia profesjonalistów – zarówno w kraju, jak i za granicą.