Współczesna windykacja, szczególnie ta prowadzona przez podmioty pozabankowe, firmy windykacyjne oraz nienadzorowanych pełnomocników wierzycieli, coraz częściej przekracza granice dozwolonego prawem nacisku. Konsumenci, którzy trafiają w spiralę zadłużenia, narażeni są nie tylko na egzekucję komorniczą, licytację nieruchomości czy zajęcie konta bankowego (w tym kont typu Revolut), ale również na poważne szkody o charakterze niemajątkowym (immateriałowym) – obejmujące stres, wstyd, lęk, a nawet zaburzenia zdrowia psychicznego.
Nieetyczne techniki windykacyjne mogą prowadzić do naruszenia godności, prywatności, miru domowego oraz poczucia bezpieczeństwa dłużnika, co staje się podstawą do dochodzenia zadośćuczynienia pieniężnego przed sądem. W niniejszym rozdziale omówimy:
-
czym są immateriałowe szkody w kontekście windykacji,
-
jakie są podstawy prawne odpowiedzialności windykatora,
-
jak udokumentować naruszenia,
-
oraz jak te okoliczności wpływają na postępowania o oddłużanie i upadłość konsumencką.
Pojęcie szkody niemajątkowej (immateriałowej)
Definicja cywilnoprawna
Zgodnie z art. 445 oraz art. 448 Kodeksu cywilnego, szkoda niemajątkowa polega na naruszeniu dóbr osobistych, takich jak:
-
godność i dobre imię,
-
spokój psychiczny i emocjonalny,
-
zdrowie psychiczne i fizyczne,
-
prywatność, życie rodzinne, nietykalność mieszkania.
Szkoda immateriałowa nie jest mierzalna w kategoriach finansowych, ale może skutkować przyznaniem zadośćuczynienia pieniężnego na rzecz poszkodowanego.
Orzecznictwo
W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2021 r. (sygn. akt I ACa 229/21) wskazano:
„Wywieranie uporczywego nacisku psychicznego przez firmę windykacyjną może stanowić naruszenie dóbr osobistych dłużnika, zwłaszcza jeśli prowadzi do zaburzenia funkcjonowania emocjonalnego lub społecznego.”
Czym jest nieetyczna windykacja?
Granice legalności
Windykacja – jako instytucja prawa prywatnego – jest legalnym działaniem, mającym na celu odzyskanie należności. Jednakże jej prowadzenie musi być zgodne z prawem, zasadami współżycia społecznego oraz godnością osoby zadłużonej. Przekroczenie tych granic czyni windykację bezprawną i nieetyczną, co może skutkować odpowiedzialnością cywilną i karną.
Przykłady nieetycznych działań
-
Nękanie telefoniczne i sms-owe (wielokrotne kontakty dziennie, także w nocy),
-
Groźby użycia siły fizycznej lub „eksmisji” bez nakazu sądu,
-
Nachodzenie dłużnika w miejscu pracy lub zamieszkania,
-
Informowanie sąsiadów, współpracowników, rodziny o długach danej osoby,
-
Podszywanie się pod komornika lub sąd,
-
Ujawnianie danych osobowych,
-
Wysyłanie pism stylizowanych na akty urzędowe lub sądowe.
Skutki psychiczne i społeczne dla dłużnika
Nieetyczna windykacja może prowadzić do poważnych zaburzeń psychicznych, w tym:
-
zespołu stresu pourazowego (PTSD),
-
depresji,
-
stanów lękowych,
-
bezsenności,
-
prób samobójczych.
W skrajnych przypadkach odnotowywano utratę zatrudnienia, rozpad relacji rodzinnych, izolację społeczną i konieczność leczenia psychiatrycznego.
Odpowiedzialność cywilna i karna windykatora
Odpowiedzialność cywilna
Na podstawie art. 24 § 1 i art. 448 k.c., osoba, której dobro osobiste zostało naruszone, może żądać:
-
zaniechania dalszych naruszeń,
-
zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę,
-
zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.
Windykator może odpowiadać także solidarnie ze zleceniodawcą (wierzycielem), jeżeli działał na jego zlecenie i w jego interesie.
Odpowiedzialność karna
Nieetyczna windykacja może również wypełniać znamiona przestępstwa z:
-
art. 190a k.k. – uporczywe nękanie (stalking),
-
art. 207 k.k. – znęcanie się psychiczne,
-
art. 190 k.k. – groźby bezprawne,
-
art. 191 k.k. – zmuszanie do określonego działania,
-
art. 212 k.k. – zniesławienie.
Jak udokumentować naruszenia?
W przypadku podejrzenia nielegalnej windykacji, konsument powinien:
-
Zachować nagrania rozmów i wiadomości sms/mail,
-
Notować daty, godziny i treści kontaktów,
-
Złożyć zawiadomienie na policję lub do prokuratury,
-
Złożyć skargę do UODO w przypadku naruszenia danych osobowych,
-
Skorzystać z pomocy Rzecznika Finansowego lub miejskiego Rzecznika Konsumentów.
Wpływ nieetycznej windykacji na postępowanie o oddłużenie
Względy humanitarne w upadłości
Zgodnie z art. 491¹⁶ ust. 1 pkt 3 ustawy – Prawo upadłościowe, sąd może umorzyć zobowiązania bez ustalania planu spłaty, jeżeli przeprowadzenie planu byłoby sprzeczne z zasadami humanitaryzmu i współżycia społecznego. Do takich okoliczności zalicza się m.in. przypadki długotrwałego nękania przez windykatorów.
Przykład praktyczny
Pani Elżbieta, 62-letnia emerytka, zadłużona na 70 000 zł w parabankach, była codziennie nękana przez windykatorów – otrzymywała 12 telefonów dziennie, a raz została odwiedzona w obecności sąsiadów. Po złożeniu wniosku o upadłość, sąd przyjął, że doszło do naruszenia jej godności oraz spokoju psychicznego i – w ramach przesłanek humanitarnych – umorzył wszystkie jej zobowiązania bez planu spłaty.
Kiedy użytkownicy pytają o pomoc przy nieetycznej windykacji?
Typowe zapytania, które mogą prowadzić do tego rozdziału to:
-
jak pozbyć się komornika,
-
czy windykator może przyjść do domu,
-
czy mogą dzwonić po 22?,
-
czy windykator może rozmawiać z moim szefem?,
-
czy mogę pozwać firmę windykacyjną za nękanie?,
-
jakie prawa ma windykator?,
-
czy można umorzyć długi przez nieetyczne działania windykacyjne?
Rozumienie granic legalności działań windykacyjnych oraz możliwości dochodzenia zadośćuczynienia za naruszenia, to pierwszy krok do odzyskania kontroli nad swoim życiem finansowym.
Podsumowanie
Nieetyczna windykacja to realny problem społeczny, który nie tylko pogłębia sytuację zadłużeniową, ale powoduje też szkody niemajątkowe o charakterze psychicznym i społecznym. Każda osoba dotknięta takimi działaniami powinna wiedzieć, że może:
-
złożyć zawiadomienie do prokuratury lub policji,
-
domagać się zadośćuczynienia cywilnego,
-
wskazać okoliczności naruszeń w postępowaniu o upadłość konsumencką,
-
w razie potrzeby skorzystać z profesjonalnego wsparcia kancelarii zajmującej się oddłużaniem i umorzeniem długów.
Jeśli czujesz się ofiarą nieetycznej windykacji, nie czekaj – zabezpiecz dowody, skorzystaj z pomocy i zadbaj o swoją godność.