W postępowaniach dotyczących oddłużania konsumentów, zarówno w ramach postępowań sądowych (np. upadłość konsumencka) jak i pozasądowych (np. negocjacje z wierzycielami), często pojawia się pytanie o możliwość przedstawiania przez dłużnika tzw. hipotetycznych scenariuszy restrukturyzacyjnych. Chodzi o sytuacje, w których dłużnik – nie dysponując jeszcze realnym porozumieniem z wierzycielami ani konkretnym źródłem finansowania – przedstawia we wniosku lub negocjacjach wariantowe propozycje spłaty długów w przyszłości, w zależności od spełnienia się określonych warunków.
W tym kontekście warto przeanalizować, na ile taka konstrukcja znajduje oparcie w przepisach prawa, czy jest akceptowana przez sądy, jakie budzi kontrowersje i czy może realnie pomóc osobom szukającym konsolidacji zadłużeń, umorzenia długów czy ochrony przed komornikiem.
I. Czym są hipotetyczne scenariusze restrukturyzacji?
Hipotetyczne scenariusze restrukturyzacji to wariantowe propozycje spłaty zobowiązań, które:
-
nie są jeszcze zabezpieczone formalnie (np. umową, kredytem, inwestorem),
-
zakładają możliwość zaspokojenia wierzycieli pod warunkiem spełnienia przyszłych zdarzeń,
-
bywają stosowane jako forma wykazania dobrej woli dłużnika lub jego kreatywności w dochodzeniu do wypłacalności.
Najczęściej dotyczą one takich przykładów, jak:
-
przyszła sprzedaż nieruchomości (np. „jeśli nie dojdzie do licytacji, sprzedam ją prywatnie za wyższą cenę i zaspokoję wierzycieli”),
-
planowane zwiększenie dochodów (np. „po zakończeniu leczenia podejmę pracę i będę mógł spłacać 1000 zł miesięcznie”),
-
oczekiwane darowizny lub spadki (np. „w ciągu 12 miesięcy otrzymam spadek, który pozwoli na spłatę całości zadłużenia”).
II. Stanowisko doktryny i praktyki sądowej
W polskiej literaturze prawniczej i orzecznictwie sądowym nie istnieje jednoznaczny zakaz posługiwania się hipotetycznymi scenariuszami spłaty, jednakże przy ich stosowaniu należy spełnić określone warunki, aby nie zostały uznane za nierzetelne, pozorne lub niewiarygodne.
Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą (np. postanowienie Sądu Rejonowego w Katowicach z dnia 21.06.2022 r., sygn. akt XIV GUp 32/22), sąd może uwzględnić przyszłe możliwości zarobkowe dłużnika, ale tylko wtedy, gdy wynikają one z logicznego ciągu przyczynowo-skutkowego oraz są poparte dowodami.
„Nie można oprzeć planu spłaty wyłącznie na deklaracjach bez pokrycia, które nie są poparte realnymi działaniami – samo hipotetyczne 'mogę sprzedać nieruchomość' nie jest wystarczające do przyjęcia, że dłużnik spłaci wierzycieli” (SR Katowice, XIV GUp 32/22).
III. Czy hipotetyczne scenariusze są dopuszczalne w planie spłaty?
W myśl art. 491¹⁵ ust. 1 Prawa upadłościowego, sąd ustala plan spłaty na podstawie m.in. możliwości zarobkowych dłużnika, jego sytuacji osobistej i majątkowej oraz realnych perspektyw poprawy tej sytuacji. Przepis ten nie wyklucza rozważania przyszłych zdarzeń, o ile są one wystarczająco uprawdopodobnione.
Można więc przyjąć, że scenariusze hipotetyczne są dopuszczalne, ale wyłącznie pod warunkiem:
-
przedstawienia ich jako wariantów pomocniczych, a nie jedynego sposobu spłaty,
-
poparcia ich faktami, dokumentami, oświadczeniami stron trzecich (np. promesy sprzedaży, listy intencyjne, zaawansowane negocjacje),
-
uzasadnienia, dlaczego aktualna sytuacja dłużnika nie pozwala jeszcze na ich pełną realizację.
IV. Praktyczne zastosowanie w oddłużaniu konsumenckim
Dłużnicy, którzy zastanawiają się jak pozbyć się komornika albo jak uratować nieruchomość przed licytacją, mogą skorzystać z hipotetycznego scenariusza typu:
„Wystawiono nieruchomość na sprzedaż. W przypadku sprzedaży poza egzekucją za cenę 50% wyższą niż wartość oszacowana przez komornika, dłużnik spłaci wszystkich wierzycieli. Jeśli nie dojdzie do sprzedaży – wystąpi o ogłoszenie upadłości konsumenckiej i realizację planu spłaty z dochodów.”
Taka konstrukcja – jeżeli zostanie dobrze udokumentowana – może przekonać sąd lub wierzycieli do odroczenia egzekucji lub odstąpienia od niej na rzecz porozumienia.
V. Przykład: zastosowanie hipotetycznego scenariusza w praktyce
Stan faktyczny:
Pan Robert, zadłużony na 370 000 zł, prowadził jednoosobową działalność gospodarczą. Obecnie nie uzyskuje dochodów, ale pozostaje właścicielem działki o szacunkowej wartości 450 000 zł. Komornik wszczął egzekucję, ale oferenci oferowali ceny niższe niż 300 000 zł.
Scenariusz:
W ramach wniosku o upadłość konsumencką Robert zaproponował sądowi, że w ciągu 6 miesięcy zorganizuje sprzedaż działki na wolnym rynku (prywatny inwestor wyraził zainteresowanie). Przedstawił projekt umowy przedwstępnej i zgody współwłaścicieli. Wskazał, że jeśli sprzedaż się nie powiedzie – podejmie pracę za granicą i przystąpi do 36-miesięcznego planu spłaty.
Rezultat:
Sąd zgodził się na odroczenie decyzji o planie spłaty, a w kolejnym etapie, po zrealizowanej sprzedaży, uznał plan za wykonany i umorzył pozostałą część zobowiązań.
VI. Ryzyka związane z nadużywaniem scenariuszy hipotetycznych
Stosowanie hipotetycznych scenariuszy może być pułapką, jeśli dłużnik:
-
tworzy nierealistyczne wizje przyszłości bez pokrycia w dokumentach lub faktach,
-
używa ich jako sposobu na uniknięcie odpowiedzialności, mimo ewidentnego rażącego niedbalstwa,
-
wprowadza sąd w błąd co do realnych szans powodzenia danego rozwiązania.
W takich przypadkach sądy odrzucają wniosek o ogłoszenie upadłości, co z kolei może prowadzić do eskalacji egzekucji komorniczej i utraty nieruchomości.
VII. Podsumowanie i rekomendacje
-
Hipotetyczne scenariusze restrukturyzacyjne są dopuszczalne, ale tylko w granicach zdrowego rozsądku, zgodności z dowodami i transparentności wobec sądu oraz wierzycieli.
-
W dobrze przygotowanym wniosku o oddłużanie warto przedstawić równolegle plan główny (np. minimalna spłata z dochodów) i plan alternatywny (np. sprzedaż aktywów).
-
Im lepiej udokumentowana jest propozycja, tym większe szanse na jej akceptację i rzeczywiste umorzenie długów.
-
W sytuacjach niepewności dłużnik powinien unikać budowania wniosku wyłącznie na prognozach – sąd oczekuje racjonalnego i uczciwego podejścia do zobowiązań.
Podstawa prawna:
-
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, art. 491¹⁵, art. 491¹⁶, art. 491¹⁴
-
Orzecznictwo:
– SR Katowice, XIV GUp 32/22
– SR Gdańsk-Południe, VI GUp 9/21
– SO w Warszawie, XXIII Ga 2150/20
Dla dłużnika, który nie widzi jeszcze realnej możliwości spłaty, ale szuka ratunku – np. poprzez oddłużanie nieruchomości czy konsolidację zadłużeń – dobrze przemyślany scenariusz hipotetyczny może być właśnie tym, co pozwoli odwrócić los.