Hipotetyczne roszczenie wierzyciela – dopuszczalność w postępowaniu

W postępowaniach dotyczących niewypłacalności osób fizycznych, a zwłaszcza w procedurach upadłości konsumenckiej oraz negocjacjach z wierzycielami, coraz częściej spotykanym zagadnieniem staje się kwestia hipotetycznych roszczeń wierzycieli. Chodzi tu o sytuacje, w których wierzyciel zgłasza roszczenie, które jeszcze nie zaistniało w sensie prawnym, ale może się zmaterializować w przyszłości – np. w wyniku spełnienia się określonego warunku, wydania wyroku lub ziszczenia się zdarzenia przyszłego i niepewnego.

Celem niniejszego rozdziału jest przeanalizowanie, czy i w jakich przypadkach hipotetyczne roszczenie wierzyciela może być dopuszczone do udziału w postępowaniu, zarówno na etapie egzekucji, jak i postępowania upadłościowego konsumenta, a także jaki wpływ takie roszczenie może mieć na sytuację dłużnika szukającego umorzenia długów, oddłużenia nieruchomości lub pozbycia się komornika.

I. Czym jest „hipotetyczne roszczenie”?

Pojęcie „hipotetycznego roszczenia” nie występuje wprost w przepisach prawa, ale bywa używane w doktrynie i orzecznictwie jako określenie roszczenia:

które nie jest jeszcze wymagalne,
którego wysokość nie została jeszcze ustalona,
które zależy od przyszłego, niepewnego zdarzenia (np. zapłaty przez osobę trzecią, przyszłego wyroku, rozwodu, odwołania darowizny),
lub które nie zostało jeszcze formalnie stwierdzone żadnym tytułem wykonawczym.

Przykładami hipotetycznych roszczeń są:

zapowiedź pozwu cywilnego w sprawie o zapłatę,
roszczenie regresowe, które może powstać w przyszłości,
potencjalna kara umowna, której przesłanki jeszcze się nie ziściły,
roszczenie o odszkodowanie, gdy szkoda jeszcze nie została oszacowana.

II. Dopuszczalność hipotetycznego roszczenia w egzekucji

Postępowanie egzekucyjne w Polsce wymaga istnienia tytułu wykonawczego (art. 776 Kodeksu postępowania cywilnego). Oznacza to, że egzekucji nie można wszcząć na podstawie samego hipotetycznego roszczenia – nawet jeśli dłużnik jest „winien pieniądze w przyszłości”.

Warunkiem formalnym jest:

tytuł egzekucyjny (np. wyrok, nakaz zapłaty, akt notarialny z art. 777 §1 KPC),
nadanie mu klauzuli wykonalności.

Jeśli wierzyciel próbuje wszcząć egzekucję bez tych podstaw, działanie takie może zostać zaskarżone jako bezzasadne i stanowić podstawę do powództwa przeciwegzekucyjnego (art. 840 KPC).

III. Hipotetyczne roszczenie w postępowaniu upadłościowym

W postępowaniu upadłościowym osób fizycznych niedziałających gospodarczo, zgłoszenie wierzytelności również musi spełniać określone kryteria:

musi dotyczyć wierzytelności istniejącej lub warunkowej,
musi być określona co do tytułu i wysokości (choćby przybliżonej),
musi mieć podstawę faktyczną i prawną, możliwą do weryfikacji przez syndyka i sąd.

Zgodnie z art. 236 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe, syndyk sporządza listę wierzytelności obejmującą również wierzytelności warunkowe, o ile istnieją przesłanki wskazujące, że mogą się urzeczywistnić. Przykładem są:

roszczenia regresowe poręczycieli lub współdłużników solidarnych,
roszczenia z weksli gwarancyjnych, które jeszcze nie zostały przedstawione do zapłaty,
roszczenia z tytułu kar umownych zastrzeżonych na wypadek niewykonania zobowiązania.

Takie roszczenia są umieszczane na liście jako warunkowe, ale ich udział w podziale funduszów masy upadłości jest zawieszony do czasu spełnienia warunku (art. 346 p.u.).

IV. Czy hipotetyczne roszczenie może wpłynąć na plan spłaty?

Tak – ale tylko wówczas, gdy:

zostanie uznane formalnie przez sąd lub syndyka jako wiarygodne i potencjalnie skuteczne,
jego istnienie może wpłynąć na określenie stopnia wypłacalności dłużnika,
ma wpływ na ocenę, czy dłużnik działał w złej wierze, zatajając zobowiązania.

Jeśli wierzyciel zgłasza wyłącznie roszczenie hipotetyczne (np. „w przyszłości pozwę dłużnika o zapłatę alimentów”) – sąd upadłościowy nie uwzględni takiego roszczenia, jeśli nie zostało oparte na realnych podstawach prawnych i dokumentach.

V. Przykład praktyczny – odrzucone roszczenie warunkowe

Stan faktyczny:
Pani Lidia ogłosiła upadłość konsumencką. Jej była wspólniczka zgłosiła do syndyka wierzytelność w wysokości 80 000 zł tytułem „straty z tytułu niewykonania ustnej umowy o współpracę”. Nie było jednak wyroku sądowego, notatki, faktury ani innego potwierdzenia.

Działania sądu:
Syndyk zakwestionował roszczenie jako „czysto hipotetyczne”, niepoparte żadnym tytułem ani dowodem zobowiązania. Sąd oddalił zgłoszenie, wskazując, że:

„Wierzytelność domniemana, której podstawą jest subiektywne przekonanie, nie może zostać uznana za zobowiązanie dłużnika”.

VI. Nadużycia związane z roszczeniami hipotetycznymi

Niektóre podmioty – zwłaszcza firmy skupujące długi – próbują wpływać na postępowania upadłościowe, zgłaszając nieistniejące jeszcze roszczenia, by:

uzyskać dostęp do akt postępowania,
spowodować opóźnienie postanowienia o umorzeniu zobowiązań,
wywierać presję negocjacyjną na dłużnika.

Takie działania są niedopuszczalne i mogą stanowić próbę nadużycia prawa procesowego, a nawet uzasadniać złożenie zawiadomienia o podejrzeniu przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. (oszustwo).

VII. Rekomendacje dla dłużników i pełnomocników

Nie ignoruj zgłoszonych roszczeń, nawet jeśli są hipotetyczne – odpowiedz na nie formalnie.
Żądaj dokumentów potwierdzających istnienie zobowiązania – faktury, ugody, wyroki.
W razie wątpliwości – zgłoś sprzeciw do listy wierzytelności (art. 256 p.u.).
Zgłaszaj nadużycia do sądu lub syndyka – mają oni obowiązek czuwać nad rzetelnością postępowania.
Nie przyznawaj roszczeń na piśmie bez analizy prawnej – może to być potraktowane jako uznanie długu.

Podsumowanie

Hipotetyczne roszczenia wierzycieli mogą zostać dopuszczone do postępowania wyłącznie wtedy, gdy spełniają wymogi przewidziane w przepisach prawa i istnieje prawdopodobieństwo ich ziszczenia się. Nie mogą być natomiast narzędziem nacisku, destabilizacji lub pozbawionego podstaw działania procesowego. Zarówno w egzekucji, jak i w postępowaniu upadłościowym, wymaga się od wierzycieli przedstawienia realnych podstaw roszczeń, a od dłużników – czujności i reakcji na każdą próbę nadużycia.

Podstawa prawna i orzecznictwo:

Kodeks postępowania cywilnego – art. 776, 840
Ustawa – Prawo upadłościowe – art. 236, 256, 346
Kodeks cywilny – art. 353¹, 455
Kodeks karny – art. 286 § 1
Wyrok SN z 25.11.2021 r., V CSKP 56/21
Postanowienie SR Gdańsk-Południe z 15.01.2023 r., VIII GUp 147/22

Dla konsumentów poszukujących skutecznego oddłużenia, umorzenia długów, czy obrony przed nieuczciwymi roszczeniami – rozpoznanie, czy mamy do czynienia z rzeczywistym, czy tylko hipotetycznym roszczeniem, to pierwszy krok do odzyskania kontroli nad procesem i uniknięcia nieuzasadnionego obciążenia.