Fundacje stanowią szczególną formę osoby prawnej, której celem, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. 2020 poz. 2167), jest realizacja określonych celów społecznie lub gospodarczo użytecznych. Jednakże w praktyce zdarzają się sytuacje, w których instytucja fundacji jest wykorzystywana instrumentalnie – w sposób sprzeczny z jej pierwotnym przeznaczeniem – jako narzędzie ochrony majątku przed egzekucją komorniczą. Celem niniejszego opracowania jest analiza prawnych możliwości, jakie posiada wierzyciel w obliczu nadużycia tej formy przez dłużnika oraz przedstawienie konsekwencji takich działań w kontekście egzekucji, umorzenia długów, konsolidacji zadłużeń oraz upadłości konsumenckiej.
Fundacja jako sposób na ukrycie majątku
1. Przeniesienie składników majątkowych
Dłużnicy, poszukując sposobu, jak pozbyć się komornika, nierzadko dokonują pozornych lub ukrytych transferów majątkowych do fundacji, którą sami zakładają bądź kontrolują. Przykład stanowi przeniesienie nieruchomości na rzecz fundacji rodzinnej lub klasycznej fundacji prywatnej. W praktyce majątek taki może nadal być użytkowany przez dłużnika, a jego rzeczywista egzystencja ekonomiczna nie ulega zmianie.
2. Fundacja jako „martwa tarcza” egzekucyjna
Zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, egzekucja z wierzytelności może być skierowana do każdej rzeczy, która należy do majątku dłużnika. Jeżeli jednak dłużnik przenosi te składniki na osobę prawną, formalnie przestają one być jego własnością – co utrudnia lub wręcz uniemożliwia prowadzenie skutecznej egzekucji.
Skarga pauliańska jako narzędzie przeciwdziałania nadużyciom
Zgodnie z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, wierzyciel może żądać uznania za bezskuteczną czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, jeżeli osoba trzecia (np. fundacja) wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał z pokrzywdzeniem wierzycieli. Takie działanie jest nazywane skargą pauliańską i stanowi jedno z podstawowych narzędzi przeciwdziałania ukrywaniu majątku.
Cytując orzecznictwo:
„Przeniesienie majątku do fundacji mające na celu pokrzywdzenie wierzyciela stanowi podstawę do uznania czynności za bezskuteczną względem wierzyciela” – wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt VI ACa 24/21.
Fundacja rodzinna a egzekucja – specyfika
Nowością w polskim porządku prawnym jest ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326). Fundacja rodzinna ma charakter majątkowy, ale jej beneficjentami mogą być osoby fizyczne, także sam dłużnik. W przypadku ustanowienia dłużnika jako beneficjenta fundacji rodzinnej, jego roszczenia wobec fundacji mogą podlegać zajęciu na podstawie art. 896 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – jako prawa majątkowe.
Egzekucja z majątku fundacji – granice ingerencji
1. Ograniczenia formalnoprawne
Zasadniczo, majątek fundacji nie podlega egzekucji prowadzonej przeciwko osobie fizycznej będącej dłużnikiem – nawet jeśli fundacja została przez niego założona i on sam jest jej prezesem. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy:
-
fundacja została wykorzystana do obejścia prawa (art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego),
-
fundacja jest powiązana w sposób osobowy i funkcjonalny z dłużnikiem,
-
dłużnik sam jest beneficjentem fundacji i przysługuje mu roszczenie o świadczenie majątkowe.
2. Zasada odpowiedzialności majątkiem za zobowiązania
Zgodnie z art. 102 § 2 Kodeksu cywilnego, fundacja odpowiada wyłącznie za swoje zobowiązania, a jej założyciel nie ponosi odpowiedzialności wobec wierzycieli fundacji. Jednakże ta zasada nie działa w drugą stronę – majątek fundacji co do zasady nie służy zaspokojeniu wierzycieli fundatora, chyba że wykażą oni fikcyjność przeniesienia własności.
Upadłość konsumencka a majątek przekazany do fundacji
W postępowaniu upadłościowym konsumenta – zgodnie z przepisami ustawy Prawo upadłościowe (Dz.U. 2022 poz. 1520) – syndyk może analizować transakcje dokonane przez upadłego w okresie 5 lat przed dniem złożenia wniosku. W sytuacji, gdy dłużnik przeniósł składnik majątkowy do fundacji, syndyk może złożyć powództwo pauliańskie lub wnioskować o uznanie czynności za pozorną. Tego typu działania wpisują się w szerszy kontekst oddłużania konsumenta i ustalenia, czy wniosek o upadłość konsumencką nie stanowi nadużycia prawa.
Przykład praktyczny
Pan Tomasz, prowadzący działalność gospodarczą w branży budowlanej, zaciągnął szereg zobowiązań finansowych, których nie był w stanie spłacić. W obawie przed licytacją nieruchomości przez komornika, postanowił utworzyć fundację i wnieść do niej swoją nieruchomość jako darowiznę. Mimo że nieruchomość formalnie została przeniesiona, pan Tomasz nadal z niej korzystał, pobierając czynsz od najemców. Wierzyciel, uznawszy ten transfer za próbę obejścia egzekucji, złożył skargę pauliańską, która zakończyła się wyrokiem uwzględniającym roszczenie. Dzięki temu, komornik mógł skutecznie zlicytować nieruchomość i zaspokoić przynajmniej część wierzytelności.
Rekomendacje dla wierzycieli i dłużników
-
Dla wierzycieli: zalecane jest dokładne badanie powiązań osobowych i majątkowych dłużnika oraz analiza wpisów w rejestrze fundacji i księgach wieczystych.
-
Dla dłużników: próba ukrycia majątku w fundacji może zostać uznana za działanie w złej wierze, co przekreśla możliwość skutecznego oddłużania, a nawet uniemożliwia upadłość konsumencką.
Podsumowanie
Zinstytucjonalizowane formy ochrony majątku, takie jak fundacje – w szczególności fundacje rodzinne – mogą stanowić narzędzie legalnego planowania sukcesji. Jednakże wykorzystywanie ich do unikania odpowiedzialności finansowej może prowadzić do uznania takich działań za bezskuteczne wobec wierzyciela, co skutkuje realnym ryzykiem licytacji nieruchomości, zajęcia świadczeń pieniężnych lub poniesienia dodatkowej odpowiedzialności cywilnoprawnej.
Umiejętne manewrowanie instytucjami prawa cywilnego powinno odbywać się z poszanowaniem zasad dobrej wiary i uczciwego obrotu. Zamiast ukrywać majątek w fundacjach, warto rozważyć legalne formy restrukturyzacji, takie jak konsolidacja zadłużeń, upadłość konsumencka czy inne mechanizmy, które realnie prowadzą do oddłużania.