W polskim porządku prawnym, instytucja oddłużenia – zwłaszcza w ramach postępowania upadłościowego osób fizycznych – nabiera coraz większego znaczenia jako mechanizm umożliwiający odzyskanie równowagi ekonomicznej i społecznej przez osoby zadłużone. Współcześnie, oprócz przesłanek czysto ekonomicznych czy formalnych, rosnącą wagę przywiązuje się do szeroko rozumianego społecznego kontekstu zadłużenia, w tym do działalności społecznej dłużnika.
Działalność ta może przejawiać się w zaangażowaniu obywatelskim, wolontariacie, pomocy sąsiedzkiej, aktywności na rzecz organizacji pozarządowych, parafii, czy środowiska lokalnego. Jej znaczenie staje się szczególnie istotne w świetle postępowania o upadłość konsumencką, gdzie sąd – oprócz formalnej oceny warunków oddłużenia – dokonuje także analizy przesłanek natury etyczno-społecznej. Niniejszy artykuł przedstawia dogłębną analizę tego zagadnienia.
I. Działalność społeczna jako przejaw dobrej wiary dłużnika
A. Znaczenie społecznej odpowiedzialności dłużnika
W postępowaniu upadłościowym konsumenta sąd dokonuje nie tylko analizy dokumentów finansowych, ale również oceny ogólnej postawy dłużnika – jego wiarygodności, uczciwości, gotowości do poprawy sytuacji. Działalność społeczna może być jednym z elementów dowodzących dobrej wiary, co ma znaczenie przy ocenie winy w doprowadzeniu do niewypłacalności (art. 491¹ Prawa upadłościowego).
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, dłużnik nie może być karany za sam fakt znalezienia się w trudnej sytuacji życiowej, o ile wykazuje zaangażowanie w poprawę swojej sytuacji. Wolontariat czy działania społeczne mogą wskazywać na próbę aktywnego uczestnictwa w życiu wspólnoty mimo problemów osobistych.
B. Kodeksowe uzasadnienie dobrej wiary
Choć działalność społeczna nie jest literalnie wskazana w przepisach Prawa upadłościowego, pośrednio mieści się w przesłankach oceny postawy dłużnika. W art. 491¹ ust. 1 Prawa upadłościowego wskazano, że:
„W przypadku gdy niewypłacalność dłużnika została spowodowana umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, sąd oddala wniosek.”
Jednakże orzecznictwo sądów powszechnych (por. postanowienie SO Warszawa z 3.04.2022 r., sygn. akt XXV GU 52/22) akcentuje, że:
„Dłużnik aktywnie działający na rzecz lokalnej społeczności, mimo braku dochodów, może zostać uznany za osobę godną oddłużenia, szczególnie jeśli jego niewypłacalność była skutkiem okoliczności niezależnych.”
II. Formy działalności społecznej a dokumentacja wniosku upadłościowego
A. Typowe przykłady aktywności
Do działań społecznych, które mogą mieć znaczenie przy składaniu wniosku o umorzenie długów poprzez upadłość konsumencką, należą:
-
Wolontariat w organizacjach pozarządowych (np. Caritas, WOŚP, fundacje pomocowe),
-
Pomoc sąsiedzka i wsparcie seniorów (np. zakupy, transport do lekarza),
-
Aktywność w parafii lub wspólnotach religijnych,
-
Organizowanie wydarzeń lokalnych, festynów, akcji charytatywnych,
-
Zaangażowanie w zbiórki społeczne czy internetowe pomocowe kampanie.
B. Jak udokumentować działalność społeczną?
Ważnym aspektem jest dowodowość aktywności. Sąd nie opiera się wyłącznie na oświadczeniach, ale oczekuje wiarygodnych dokumentów, np.:
-
zaświadczeń od organizacji pozarządowych,
-
referencji lub listów polecających,
-
zdjęć, opisów działań,
-
informacji prasowych lub z social media.
Tego typu dokumenty można dołączyć do wniosku jako załączniki wspierające ogólną ocenę osoby wnioskującej o oddłużenie.
III. Działalność społeczna w kontekście planu spłaty wierzycieli
A. Wpływ aktywności na decyzję o ustaleniu planu spłaty
Sąd, decydując o zastosowaniu planu spłaty, umorzeniu zobowiązań bez planu (art. 491⁴⁶ ust. 1 p.u.) lub warunkowym umorzeniu (art. 491⁴⁷ p.u.), ocenia zarówno sytuację ekonomiczną, jak i osobistą dłużnika. Często osoby zaangażowane społecznie, choć nieposiadające środków na spłatę, zyskują zaufanie sądu co do ich uczciwych intencji.
Taka osoba może liczyć na szybsze umorzenie długów, a także – w niektórych przypadkach – uznanie, że jej działania społeczne są równoważne z próbą zaspokojenia wierzycieli w inny sposób niż pieniężny.
B. Działalność jako rekompensata społeczna
W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może potraktować działalność społeczną jako formę „zadośćuczynienia” wobec wierzycieli. Choć nie jest to uregulowane wprost, istnieją przesłanki do uznania jej za argument etyczny wspierający korzystne rozstrzygnięcie.
IV. Dłużnik społecznie aktywny a licytacja nieruchomości
W kontekście egzekucji komorniczej, działalność społeczna nie ma mocy prawnej wstrzymującej licytację nieruchomości. Jednakże przy ubieganiu się o odroczenie egzekucji, ograniczenie zajęcia lub zawieszenie egzekucji (na podstawie art. 822 k.p.c.), może stanowić dodatkowy argument przemawiający za uwzględnieniem wniosku.
Jeśli np. dana osoba samotnie opiekuje się niepełnosprawnym sąsiadem, prowadzi jadłodajnię społeczną lub lokalny punkt pomocy humanitarnej, sąd może uznać, że zajęcie nieruchomości prowadziłoby do nadmiernej krzywdy społecznej, a tym samym wymaga szczególnej ostrożności procesowej.
V. Przykład praktyczny – zastosowanie w orzecznictwie
Przykład: Pani Renata, samotna matka dwójki dzieci, po utracie pracy zaangażowała się w wolontariat w fundacji wspierającej dzieci z porażeniem mózgowym. Mimo niewielkich dochodów, codziennie dostarczała posiłki do domów podopiecznych. W toku postępowania upadłościowego jej pełnomocnik przedstawił zaświadczenia i referencje od fundacji. Sąd, uznając zaistnienie przesłanek humanitarnych oraz społeczne znaczenie jej działań, umorzył jej długi bez ustalania planu spłaty, uznając ją za osobę zasługującą na drugą szansę.
VI. Działalność społeczna jako element profilaktyki zadłużeniowej
Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że zaangażowanie społeczne często towarzyszy osobom, które mimo trudności finansowych nie izolują się społecznie. Dzięki utrzymywaniu kontaktów, więzi i współpracy z instytucjami lokalnymi, osoby te częściej otrzymują wczesne wsparcie, co może zapobiec całkowitej utraty wypłacalności, a tym samym przeciwdziałać eskalacji zadłużenia prowadzącej do komornika.
Podsumowanie
Choć działalność społeczna dłużnika nie stanowi przesłanki ustawowej w postępowaniu oddłużeniowym, jej znaczenie jest coraz częściej dostrzegane przez sądy upadłościowe i doradców restrukturyzacyjnych. Dla wielu konsumentów może być to czynnik przesądzający o pozytywnym rozpatrzeniu sprawy – zwłaszcza przy decyzji o umorzeniu zobowiązań, skróceniu planu spłaty lub uznaniu winy za nieistotną.
Tym samym, społeczna aktywność – prowadzona w dobrej wierze – może nie tylko służyć wspólnocie, ale również pełnić rolę ochronną wobec dłużnika, wpisując się w szeroko rozumianą filozofię drugiej szansy, będącej fundamentem nowoczesnego prawa upadłościowego.
Podstawy prawne:
-
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2023 r. poz. 180),
-
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 1550),
-
Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (Dz.U. z 2023 r. poz. 571).