Wprowadzenie
W dobie intensyfikacji migracji zarobkowej oraz rosnącej mobilności obywateli Unii Europejskiej coraz częściej spotykaną sytuacją staje się bankructwo transgraniczne – czyli przypadek, w którym osoba fizyczna będąca dłużnikiem prowadzi lub prowadziła życie zawodowe w więcej niż jednym państwie członkowskim. W takich sprawach kluczowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego, które reguluje zasady jurysdykcji, uznawania i wykonywania postępowań upadłościowych prowadzonych na terytorium Unii Europejskiej.
Rozporządzenie to stanowi fundament prawny dla konsumentów, którzy – w poszukiwaniu legalnego sposobu jak pozbyć się komornika, dokonać oddłużania, czy też skutecznie zawnioskować o umorzenie długów – podejmują decyzję o ogłoszeniu upadłości w innym państwie UE niż kraj ich obywatelstwa.
Pojęcie bankructwa transgranicznego
Definicja
Bankructwo transgraniczne odnosi się do sytuacji, w której upadłość konsumencka lub gospodarcza prowadzona jest w jednym państwie członkowskim, podczas gdy dłużnik posiada miejsce zamieszkania, centrum interesów życiowych (COMI – centre of main interests) lub majątek w innym kraju należącym do UE.
Kontekst praktyczny
Zjawisko to występuje najczęściej w przypadku obywateli polskich pracujących na terenie Niemiec, Holandii, Belgii czy Irlandii, którzy zaciągnęli zobowiązania zarówno w kraju, jak i za granicą. W praktyce podejmują oni próbę skorzystania z korzystniejszego systemu prawnego obowiązującego w kraju, w którym przebywają – np. liberalniejszego podejścia do oddłużania lub szybszej procedury upadłościowej.
Zastosowanie rozporządzenia UE 2015/848
Zakres podmiotowy i przedmiotowy
Rozporządzenie 2015/848 znajduje zastosowanie do postępowań upadłościowych wszczynanych wobec dłużników mających miejsce zamieszkania lub centrum interesów życiowych w państwie członkowskim Unii Europejskiej, z wyłączeniem Danii. Dotyczy ono zarówno postępowań głównych, jak i wtórnych (lokalnych), a także przewiduje uznawanie orzeczeń i współpracę pomiędzy sądami oraz syndykami w różnych państwach członkowskich.
Zasada jurysdykcji
Zgodnie z art. 3 rozporządzenia, jurysdykcję do wszczęcia postępowania głównego posiada sąd państwa członkowskiego, na którego terytorium znajduje się centrum podstawowych interesów dłużnika. W przypadku osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej domniemywa się, że jest to miejsce jej zwykłego pobytu.
W praktyce oznacza to, że konsument mieszkający i pracujący legalnie w Niemczech przez okres przekraczający 6 miesięcy, może skutecznie złożyć wniosek o upadłość w Niemczech – nawet jeśli jego główne zadłużenie dotyczy zobowiązań powstałych wcześniej w Polsce.
To rozwiązanie bywa wykorzystywane w sytuacjach, gdy dana osoba poszukuje realnych narzędzi oddłużenia i umorzenia długów, których uzyskanie w Polsce byłoby trudne ze względu na rygorystyczne kryteria.
Skutki ogłoszenia upadłości w innym państwie UE
Uznanie orzeczeń upadłościowych
Na mocy rozporządzenia UE orzeczenie o ogłoszeniu upadłości wydane w jednym państwie członkowskim podlega automatycznemu uznaniu w pozostałych krajach członkowskich – bez konieczności przeprowadzania dodatkowego postępowania. Oznacza to, że ogłoszenie upadłości w Irlandii przez polskiego obywatela może prowadzić do:
-
zawieszenia toczących się egzekucji komorniczych w Polsce,
-
przedawnienia długów objętych postępowaniem zagranicznym,
-
niemożliwości dochodzenia roszczeń przez wierzycieli w Polsce wbrew postanowieniom planu spłaty lub umorzenia zobowiązań.
Dla wielu osób oznacza to praktyczną możliwość jak pozbyć się komornika bez konieczności walki o oddłużenie w Polsce.
Ochrona majątku i zakaz wszczynania nowych postępowań
Z chwilą otwarcia postępowania upadłościowego następuje ochrona majątku dłużnika na terytorium całej Unii Europejskiej – co skutkuje zakazem prowadzenia egzekucji i zajęć komorniczych, także w Polsce.
Nadużycia prawa i kontrola jurysdykcji
Zjawisko forum shopping
Praktyka przenoszenia centrum interesów życiowych do innego państwa jedynie w celu ogłoszenia upadłości (tzw. forum shopping) jest przedmiotem coraz częstszej kontroli sądów upadłościowych. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE, przesunięcie COMI musi być realne, trwałe i udokumentowane – nie może stanowić jedynie formalności.
Dowody potwierdzające centrum interesów życiowych
W praktyce sąd wymaga przedstawienia szeregu dowodów, takich jak:
-
umowa o pracę i potwierdzenia wypłat wynagrodzenia,
-
umowa najmu lokalu mieszkalnego,
-
potwierdzenia zameldowania,
-
zeznania podatkowe,
-
aktywność bankowa i telefoniczna w danym kraju.
Przykład praktyczny
Pani Monika, obywatelka Polski, wyjechała w 2019 roku do Irlandii w poszukiwaniu pracy. Po trzech latach pracy w zawodzie opiekunki medycznej i terminowego regulowania zobowiązań, straciła zatrudnienie i nie była w stanie dalej spłacać kredytu hipotecznego zaciągniętego w Polsce. Z pomocą lokalnej kancelarii złożyła wniosek o upadłość osobistą w Irlandii. Sąd upadłościowy w Dublinie uznał jej centrum interesów życiowych za zlokalizowane w Irlandii i ogłosił upadłość. W rezultacie pani Monika uniknęła egzekucji prowadzonej przez komornika w Polsce, a po 12 miesiącach jej zobowiązania zostały umorzone.
To przykład legalnego i skutecznego wykorzystania przepisów oddłużania transgranicznego, dającego szansę na rozpoczęcie nowego życia bez ciężaru niewypłacalności.
Znaczenie dla polskich konsumentów
Zastosowanie rozporządzenia 2015/848 UE otwiera przed polskimi obywatelami nowe możliwości w zakresie:
-
wyboru korzystniejszej jurysdykcji upadłościowej,
-
umorzenia długów w kraju o bardziej liberalnym systemie,
-
zabezpieczenia się przed komornikiem w Polsce,
-
szybszej i mniej sformalizowanej procedury,
-
integracji procedury upadłościowej w skali europejskiej.
Wnioski praktyczne i rekomendacje
Dla konsumentów
Osoby fizyczne znajdujące się w trudnej sytuacji finansowej powinny rozważyć:
-
czy spełniają przesłanki przeniesienia COMI do innego kraju UE,
-
czy są w stanie udokumentować trwały związek z nową jurysdykcją,
-
jakie przepisy upadłościowe obowiązują w wybranym państwie,
-
czy istnieje możliwość skorzystania z pomocy prawnej w języku ojczystym.
Dla profesjonalistów
Kancelarie specjalizujące się w oddłużaniu, konsolidacji zadłużeń oraz upadłości konsumenckiej powinny włączyć do swojego portfolio usług analizę możliwości ogłoszenia upadłości poza granicami kraju – jako jednej z opcji strategicznych dla klientów z zadłużeniem transgranicznym.
Podsumowanie
Bankructwo transgraniczne w świetle rozporządzenia UE 2015/848 to dynamicznie rozwijający się obszar prawa europejskiego, który pozwala na skuteczne i zgodne z prawem oddłużenie konsumentów prowadzących działalność życiową poza granicami swojego państwa obywatelstwa. Umożliwia nie tylko umorzenie długów, ale również daje realną szansę na pełne zakończenie egzekucji komorniczych, które w Polsce mogłyby trwać latami.
Dzięki rozporządzeniu europejskiemu, upadłość konsumencka staje się nie tylko mechanizmem lokalnym, ale również narzędziem paneuropejskim – odpowiadającym na potrzeby mobilnych obywateli XXI wieku.